How to Cry in Public Places

By EMILIA DŁUŻEWSKA

Translated from the Polish by KLAUDIA CIERLUK

Translator’s Note

I first encountered Emilia Dłużewska’s How to Cry in Public Places (Jak płakać w miejscach publicznych) three years ago, when it was shortlisted for the Joseph Conrad award—the most important Polish prize for a debut work. I was immediately captivated by its strong and unique voice: if you’re looking for a somber work about depression, this is not what you’ll find here. Instead, Dłużewska navigates her experiences with mental illness, the structural inequalities that fuel it, and the grey reality of post-Soviet Poland with unusual grace and humor, smoothly moving between disparate tones and registers. Playful vignettes, to-do lists, and shrewd word plays are just a few of the elements that comprise this genre-defying work. Set in contemporary Warsaw, with the lingering shadows of the Soviet era still shaping everyday life, How to Cry in Public Places nevertheless attests to the universality of the experience of depression, exploring how private suffering is deeply connected to the social and political contexts that surround it. The book’s intelligent deconstruction of mental illness affixes it to the vibrant vein of modern, English-language classics that approach similar issues through an equally dark and funny perspective, such as Ottessa Moshfegh’s My Year of Rest and Relaxation and Juliet Escoria’s Juliet the Maniac—the key reason in my belief that Dłużewska’s prose will appeal to readers on the other side of the ocean as well. 

 

lemons

This is not a book about making lemonade from the lemons life gives you. It’s closer to the story of my friend who, suffering from a rare and incurable illness, gradually lost control of his body, including his vocal cords. The day we met, he could only whisper. “I told my parents I demanded legal aid,” he once wrote. “They understood ‘gatorade’ and brought me a coke.”

 

how I didn’t get depression on my thirty-third birthday

The first visit to a psychiatrist is like defrosting a refrigerator, having chairs reupholstered, or reminding someone that their favorite film director is a sexual predator: there’s never a good enough time for it. One day, you just sit there with a spring poking you in the ass next to a leaky freezer, Frantic’s playing on TV, and it finally dawns on you that things can’t go on like this.

There’s never the right time for the first visit to a psychiatrist, particularly if the specialist you were recommended sees patients only once a week, and the next available appointment is on the day of your thirty-third birthday. Suffering as you turn the age of Christ seems like the perfect combo, but personally I can think of better places for doing your annual balancing of accounts than a psychiatrist’s waiting room: a cruise on a luxury yacht, the Oscar ceremony, Zanzibar. Or any bar, for that matter. What’s more, my grandma calls me every year to wish me a happy birthday in verse. I don’t know where she gets these poems from, except that it’s not the internet—the last thing she needs to know about is a place where people swap photos of soup and pornographic images featuring John Paul II. Still, I didn’t want her to call me on my way to the appointment because I cannot not pick up the phone—and I also cannot lie.

I spent my thirty-third birthday drinking aperol, dancing, and making out with everyone in the vicinity. I was diagnosed with depression two weeks later, on Women’s Day. How exceptionally appropriate for this country.

 

thirty-three years earlier

I’ve always envied June babies, people born into a world full of absurdly pink sunsets and the smell of hot asphalt. I myself was born at a time of year when humanity considers smiles a waste of the energy you need to make it to the end of the cold and the darkness. Stupefied by a months-long sauerkraut-rich diet, depleted of vitamin D3, Poles push on to March like movie survivors crawling through the snow, hoping that the rescue helicopter finds them before they’re forced to eat their own leg.

I’m not saying my birth wasn’t accompanied by other emotions. When my mom was on her way to the maternity ward, the Soviet hockey team was preparing for a game against Czechoslovakia at the Calgary Olympics. The doctor on duty wasn’t a fan of winter sports, but he wasn’t a fan of the Soviet Union either, so every few minutes he would leave the matter of the delivery to my mother while he popped out to check on the game. My mom didn’t mind. Babies are born every few minutes, while the Winter Olympics are only held every four years. It doesn’t take a genius to figure out what the real event was here.

According to a family legend, the game echoed not only around the maternity ward of the hospital in the Gdańsk neighborhood of Zaspa, but throughout the entire Eastern Bloc, whose residents in the late eighties mostly shared the obstetrician’s view of the USSR. The sports game thus took on an epic quality: a country that had been shat upon over two decades earlier with the kind of unsubtlety only history is capable of, was getting its chance for revenge. What the Poles had regained from the Soviets back with the Pope, the Czechs and Slovaks could recover with quick skating and accurate shots. When my mom began to push, the heroes with sticks in their hands and mullets sticking out from under their helmets went out onto the ice not to advance to the next round, but to give the tottering Soviet power a sound thrashing.

I was born exactly three minutes after the Soviet Union beat Czechoslovakia 6 – 1. That was the start of the disappointments.

 

what not to tell a psychiatrist

Late capitalism has given us many wonderful inventions: from cryptocurrencies to treadmills for dogs. One of its most captivating creations though is the concept of Raising Awareness: a belief that there is a correlation between interviews on morning shows, running marathons, growing a moustache and purchasing lapel pins on the one hand, and the number of people suffering from cancer, diabetes or depression on the other. Wanna know the funniest thing of all? That such a correlation probably exists.

The Church of Raising Awareness has its apostles. Equipped with statistics and concern written all over their faces, they faithfully bring the bad news to the world. Like any religion, this one also has its dogma. Three rules govern the public narrative around depression.

First: depression can affect anyone, but it’s better if you’re from the middle class. Depression in the poor makes us anxious, depression in the rich is too irritating. Not to mention the homeless or refugees, who cause enough problems as it is.

Second: depression means suffering, and suffering is made manifest. If depression could be diagnosed based on the photos found on the internet, those who suffer from it would be most easily recognized by their aversion to chairs and armchairs. The only comfortable position for them seems to be sitting on the floor with their foreheads resting on bent knees. For some unknown reason, they hate socks.

Third: depression is nothing to be ashamed of, it’s just an illness, like appendicitis or a broken leg. This rule is a good one. I just hope it doesn’t work the other way around and people don’t talk to surgeons the way they talk to psychiatrists. Or, at least, I won’t talk to them that way, and if an ambulance ever takes me to the ER writhing in pain, I won’t start by apologizing to the doctor for bothering him and assuring him that I’m actually feeling better now. (Between spasms, I throw in a few jokes and say that acute appendicitis is child’s play because truly sick people lose limbs. After the diagnosis is made, I double-check that the doctor knows what he’s talking about. At the end I ask if I can have a beer during the surgery and if my libido will suffer). Fortunately, psychiatrists are great at accepting oddities. And by “oddities” I don’t mean binge watching two seasons of Kitchen Nightmares with a hangover, or that time you almost dumped your girlfriend when she admitted she doesn’t like cilantro—I’m talking about things civilians couldn’t even imagine. So, you really can tell a psychiatrist everything. Unless they ask what kind of recreational drugs you happen to be taking, that you maybe shouldn’t answer: who knows what’s in those lines. There’s no box for that in their paperwork.

 

disturbances

Crises appear suddenly, like glitches on a used-up video tape. I’m taking a tram, buying bread rolls or enjoying my holidays, everything’s beautiful and the sun’s shining, a very un-Polish sea glimmering in the distance, and all of a sudden reality bulges out like a plastic tablecloth that has an air bubble with me trapped inside. Everything around seems close-by yet somewhat distorted, as if I was looking at the world through inverted binoculars. Fear, curled up under my breastbone, begins to grow, rising up to my throat and spreading over my fingers. Trying to bring it under control is like stuffing a crushed crisp bag into an overflowing bin—even if it seems like it’s worked for a moment, it’s still going to jump out onto the floor in a few minutes, at the very latest.

The worst thing isn’t even how I feel, but the fact that, from the outside, I look completely normal. People ask me for the time, tell stories about their holidays or children, remind me about our weekend plans. I participate in these conversations the way you’d act out scenes in language courses: question—answer; now it’s your turn to ask, listen, laugh at a joke, wait your turn again. Sentences roll off my tongue smoothly, they’re mine and not-mine at once, resembling a voice captured on a tape recorder—nobody but me hears how strange they sound, nobody knows I’d love to swallow them back, chew them up, stuff myself with them so that there’s no room left for anything else. It’s not easy to explain what’s wrong when everything that escapes my lips sounds like a poorly rehearsed line. The worse I feel, the more I force myself to talk over this state, to babble as much as I can so that no one notices the panic rising inside me. It sucks all my energy, but helps to avoid confrontation.

It’s like with a poor man’s shoes—who cares that it’d pay to buy a more expensive pair which would last you many seasons, if you can only afford those that will fall apart in just a few months’ time?

 

how to know it’s time

If you’re wondering whether you should see a psychiatrist, then you probably should. I know this sounds like something written in italics on a poster with Steve Jobs, but it’s the most sensible answer, what can you do? Besides, you don’t pay contributions to the National Health Fund for half of your life to not make good use of it later.

I’m just messing with you: a same-year appointment with a psychiatrist covered by the public health insurance is as commonplace as talking horses. So, I hope that you have some spare cash to spend. Or that your parents do.

Either way, if you’re the savvy consumer type who’s afraid that you might throw three hundred złotys out of the window just to hear that you’re actually fine (spoiler alert, you won’t) or that, at least, you’re not so bad (sure), the world’s at your disposal. The internet’s full of tests to figure out if you have depression. The problem’s that they clearly haven’t been designed with depressed people in mind.

Even in peak mental form, taking decisions paralyzes me. As a teenager I despised psychological tests because I couldn’t choose if I’d rather be a cherry or a raspberry, or if Nick Carter is cuter than Justin Timberlake. A mere thought about all the dishes I haven’t eaten because I ordered something else instead frequently makes me fall into despair. I can unexpectedly turn as I’m walking down the street and bump into someone who’s passing me because I suddenly decide that I like the other sidewalk better.

Imagine what happens when I’m going through a worse period. Asking whether I’ve recently felt sad, discouraged, anxious and apathetic “often” or “predominantly” makes my serotonin-deprived brain writhe in agony.

 

boxes

“Nobody likes to be put in a box.” Bullshit. We don’t like being put in a box when it comes with unpleasant consequences: having to answer for the real and imaginary wrongdoings of our entire social group, dealing with sexist remarks and condescending smiles, or telling strangers in a store that no, you don’t work here. We dislike being shoved into boxes labeled “bimbo”, “perv”, “convenience store babe” or “frustrated bitch”, but find someone who wouldn’t like to be labeled “promising young man” or “hottest girl in the office.”

The Ultimate Test of the Box is illness. You can be as chill as a California surfer catching waves along a burning marijuana field; you can be a free spirit, hold cocoa ceremonies, dance to five beats and follow the five-element diet—but I’d like to see you go to a doctor with an acute stomach ache and say: “Give me a diagnosis as vague as you can. I hate labels. The complexity of my inner organs can’t be reduced to intestines, gallbladder, lungs and ovaries.” I have actually met a few people of this kind. They could well have been finished off by cancer treated with millet groats and palo santo by now. Or, by a really pissed doctor. There are procedures for diagnosing severe abdominal pain, but when it comes to the reason behind a malfunctioning head, things get more complicated.

The diagnosis is based not on USG scans and blood tests, but on the doctor’s observations and the patient’s claims, which can be trusted as much as a teenager promising his parents that two of his buddies will come over to hit the books while they’re away. I’m not saying that people lie to their doctor deliberately—most have no interest in doing so, and those who do tend to be bad at fibbing. Simply put, describing your own mental state is pretty damn hard, especially in retrospect, when you start to wonder if you’re being a little too dramatic. As a psychiatric patient, I’ve asked myself often and without irony whether this whole depression thing isn’t all just in my head.

What muddies the waters even more is that the same symptoms can suggest multiple diagnoses: ADHD and autism, if not caught early, can set you up for depression; a deep enough depression can trigger paranoia or imagined guilt; extreme mood swings can point to either borderline personality or bipolar disorder; most personality disorders raise the risk of depression and trauma—not to mention substance abuse one can gracefully call self-medicating, but also goes by the name of alcoholism, drug addiction, and all-round existential mess. Whatever you call it, it won’t help you understand your own emotions and feelings.

The doctor also makes and adjusts their diagnosis based, among other things, on the patient’s reaction to meds. Now here’s something you’ll want to erase from memory asap: quite often—way more often than you’d think—psychiatrists don’t actually know how the meds work. Despite years of research, science still can’t explain what exactly flips the right switch in someone’s brain. It might sound like a conspiracy theory, but it’s right there in the leaflet—it’s not a secret, even if, in practice, it’s the best-hidden information on the planet. Nobody in their right (or not-so-right) mind reads those boring medication leaflets—even if they’re psych patients.

Sitting in the psychiatrist’s waiting room, I daydreamed about a box: a cozy little closet I could finally call home. A club that only admits people like me, where everyone understands each other and nothing surprises anyone. If you’ve always felt like something’s wrong with you, a diagnosis doesn’t feel like a problem—it feels like proof you’re not insane. You have a mental illness, that’s all. Later, though, you might find that though getting a diagnosis seemed like the beginning of a new life: we’re so sorry, we have new information and you have to start all over again, oops, that didn’t work, let’s try this instead, ooh, slightly better now, but how about you go back to the last step and try again. Finally, you realize that being diagnosed isn’t about finding your own box; it feels more like reverse parking on a busy street—it costs you a lot of stress, many unnecessary maneuvers, and a few expletives, but there’s no other way. You’ll fit in somewhere, eventually. Still, it’s unlikely the spot will be perfectly tailored for you.

 

signs

“Or sooner, if there’s a problem,” says my psychiatrist as she sets our next appointment. If that sentence sounds comforting to you, congrats: most likely you don’t have depression. One of the first things I learned after getting diagnosed was to pay attention to my own mental state. It’s a pretty useful skill—the problem is that it’s not enough to feel them, you also have to identify and interpret them. Ask your doctor for a user manual and they’ll look at you in surprise and tell you that you have it. For me, eighty percent of the time, working on self-awareness feels like the mental equivalent of buying a used car: I gawk at my interior, shine a flashlight into the dark, and try to spot a potentially broken part before someone finds out I have no clue what I’m doing.

I was doing an especially lousy job at first—people who are fine don’t overanalyze their feelings, just as they don’t overanalyze whether their kidneys are filtering fluids fast enough, or if their hair is growing faster or slower than usual. The more I wondered if I was feeling a bit weird, the weirder I began to feel; the more energy I spent monitoring my usually unconscious mental life, the less I had left for stuff like holding conversations, putting together at least somewhat matching outfits, or remembering the bathroom light bulb needed changing. A few weeks into this sort of deep introspection, I must have come across as much crazier than before. And I still had no certainty. Once my meds kicked in, I acted like a teenager on a high, constantly pestering friends: “Does it show?”, “Do I look better?”, “Am I less sad now?”, “Do you think I’m getting better?” How was I supposed to judge since, first, I’m not objective, and second, I’m officially mentally ill.

Over time, my internal sensors calibrated; the alarm system stopped wailing at every bad day or stressful situation. Though, that doesn’t mean I don’t record vibrations. I struggled through my first major depressive episode—and I don’t recommend it to anyone. Not just because you might not make it out each time, but also because no one will be there to tell you: “That’s it, you did it.” Even when I got better, I was convinced for months that one wrong step, and boom!—I’ll be back to square one. Emerging from depression feels great, but there’s a catch: it’s only then that you realize what horrible state you were in. And that’s scary. Before, I didn’t have the time or energy for such efforts. Most of my resources were used up on such thrilling challenges like rolling out of bed, wandering through the supermarket hunting for the one thing I felt like eating despite a general lack of appetite, or applying mascara and praying I wouldn’t cry because I really had to go to work.

I got lucky—in my line of work, the level of neurosis per square meter is high, and I not only have the luxury of a full-time job, but also supervisors who have no intention to fire me. Not even when I told my boss I couldn’t work, but I’d rather not take sick leave because I was afraid I’d stop leaving the house. Or when I started making grammar mistakes in my texts. Or even when, asked to do something, I said “no” and burst into tears. What’s annoying about my depression is that I’m not able to talk to people, yet at the same time, it’s only the presence of others that keeps me somewhat functional. In practice it boiled down to showing up to work in a hoodie, then navigating the hallways so I wouldn’t bump into anyone I knew—and especially that we wouldn’t end up in the same elevator. Eventually, I got so good at it that, as soon as I sensed small talk coming, I’d disappear behind the office dracaenas like Rambo in the jungle.

And, despite it all, I still didn’t feel I was doing anything wrong. Quite the opposite—in my eyes, it was a healthy and rational reaction to life being endless agony, made worse by a pointless job I’d have to keep until I die—on top of which, I bet my death will be a lonely one, and it’ll come late, way too late.

Mornings were the absolute worst. Evenings can be hopeless too, but at least you can hop into the bathtub, binge-watch a series for two hours, and then close your eyes and disappear. Waking up’s a real horror since you have a whole day to get through. A pool filled with milky grey scum to wade through as you try to stay afloat. You can’t even tell what it’s all for—maybe just not to cause any trouble. It’s enough you have nothing to offer to your loved ones; burdening them with taking care of you would be too much. You’ll get through the day. You just have to get out of bed.

 

meds and dreads

Apparently, it can be spectacular at times. One snap of the fingers, and suddenly you can work again—and laugh again, too. You can talk to people and maybe even touch them. It’s a miracle cure—as if the brain were an engine that can be kick-started. First, obviously, you have to get through the in-between stage, which involves unpredictable nausea, an irresistible desire to take naps during the day, and insomnia at night. Not to mention choking fear, restless legs, and a lack of appetite. For the first two weeks, you feel as if you were pregnant and hung over at the same time.

For most people, the phrase “psych drugs” likely carries the same chill as “nuclear power plant accident,” “unknown virus from China,” or “there’s no reason to panic.” In pop culture, meds rarely have a good rep: movies and TV shows are full of half-conscious housewives swallowing Prozac with wine, dazed patients in hospital gowns, and corporate zombies devoid of all personality. Even without all this, feeling anxious about meds is understandable—nothing will make you more painfully aware that you’re just a piece of meat filled with chemical substances than the moment when, after months of hopelessness, the doctor abruptly flips a switch in your head.

The meds can also kick in gradually, without any moment of revelation—somewhere in your brain, molecules attach themselves to synapses one by one, and the serotonin levels in your body increase. One day, you seem kinda off—only to realize you’ve simply forgotten what it means to feel normal.

I can’t tell when exactly my meds kicked in, but I do know when it hit me that they were working. It was the end of a terribly cold March: no leaves had yet appeared on the trees, but the snow had already melted, uncovering things you don’t want to read about, let alone see with your own eyes. Mokotów was gray, Warsaw was gray, Poland was gray, and the only colorful touches were plastic flowers left under a plaque commemorating a mass execution, an antifungal treatment ad, and fresh garbage. For three weeks, the whole country had been teetering on the verge of breaking down.

In December, you tell yourself you just have to make it to the winter solstice; in January—that the last month of winter is about to start; in February, you count down the days until the beginning of March; and in March—till the first day of spring. But if it’s still gray outside even after spring’s officially here, then a Michael Douglas-esque figure from Falling Down awakens even in the calmest Pole. And the only good thing is that it isn’t Bruno Ganz from Downfall.

So, it’s a really nasty end of March, I’m on my way home, snow and sleet blowing in my face, when suddenly a thought pops into my head: “Ugh, how unpleasant.” Unpleasant. That’s exactly what I thought. I didn’t have any lingering thoughts about dying, no anger, no despair, no feeling that, if Mother Nature’s treating me this way, then I’m done with sorting trash and she can take care of herself. “Unpleasant.” And then: “It’s cold and wet.” I had no idea what was coming next. But, for the first time in a long while, I wasn’t scared.

 

how to tell the world you’re on meds

The best life strategy is not having a reputation to ruin. Tell the world you’re on meds at every chance you get—and just because. Treat psych treatment like going vegan or joining Mensa: why bother if you can’t brag about it later? Of course, this doesn’t really fly when you have to tell your parents.

 

how to tell your parents you’re on meds

First of all, think about whether you’ll be able to simultaneously handle yourself on meds and your worried parents on the phone. If you still think that’s a good idea, give yourself at least two weeks for things to settle down a bit. Personally, I’d give myself two years, but you do you.

Ready? Here we go. Pay attention now: don’t tell your parents yet. Tell your sister instead and say she mustn’t tell a soul. After a while, she can’t take it and tells your brother with the same warning; in a moment of weakness, your brother rats you out to your parents—emphasizing that the info is top secret. When you think enough time has passed for the message to make its way, over Easter brunch drop something like: “Listen, I wanted to tell you I’m on meds.” Then, as you calmly take a mouthful of potato salad, watch your parents try to look surprised—which they suck at so bad they’ll do anything to change the subject.

Seize the moment and borrow three hundred zlotys.

 

Jak płakać w miejscach publicznych

cytryny

To nie jest książka o tym, że dostajecie od życia cytryny i robicie z nich lemoniadę. Bliżej jej do historii mojego kolegi, którego rzadka i nieuleczalna choroba stopniowo pozbawiała władzy nad ciałem, w tym strunami głosowymi. Gdy się poznaliśmy, mógł już tylko szeptać. „Powiedziałem rodzicom, że żądam adwokata” – napisał kiedyś. „Zrozumieli »awokado« i przynieśli mi mango”.

 

jak nie dostałam depresji w trzydzieste trzecie urodziny

Z pierwszą wizytą u psychiatry jest jak z rozmrażaniem lodówki, oddaniem krzeseł do tapicera albo przypomnieniem komuś o tym, że jego ulubiony reżyser jest sprawcą przemocy seksualnej: nigdy nie ma na to dobrego momentu. Pewnego dnia człowiek po prostu siedzi sobie ze sprężyną wbitą w tyłek przy cieknącej zamrażarce, w telewizji leci Frantic i w końcu dociera do niego, że tak dalej być nie może.

Na pierwszą wizytę u psychiatry nie ma dobrego momentu, zwłaszcza jeśli polecona wam psychiatrka przyjmuje tylko raz w tygodniu, a najbliższy wolny termin ma akurat w wasze trzydzieste trzecie urodziny. Wiek chrystusowy i cierpienie wydają się idealnym połączeniem, ale osobiście znam lepsze okoliczności na robienie corocznego bilansu zysków i strat niż poczekalnia u psychiatry: rejs luksusowym jachtem, gala rozdania Oscarów, Zanzibar. W sumie jakikolwiek bar. W dodatku w każde urodziny dzwoni do mnie babcia, żeby złożyć mi życzenia wierszem. Nie wiem, skąd je bierze, poza tym, że nie z internetu – babcia przeżyła wojnę, stalinizm, stan wojenny oraz transformację i ostatnie, czego jej potrzeba, to świadomość, że jest takie miejsce, gdzie ludzie wymieniają się pornograficznymi obrazkami z udziałem Jana Pawła ii oraz zdjęciami zup. W każdym razie nie chciałam, żeby babcia zadzwoniła do mnie w drodze na wizytę, bo nie umiem nie odebrać telefonu i nie umiem też kłamać.

Trzydzieste trzecie urodziny spędziłam, pijąc aperol, tańcząc i całując się z kim popadnie. Depresję zdiagnozowano u mnie dwa tygodnie później, w Dzień Kobiet. Jak na ten kraj – wyjątkowo adekwatnie.

 

trzydzieści trzy lata wcześniej

Zawsze zazdrościłam czerwcowym dzieciom. Ludziom, którzy przyszli na świat pełen absurdalnie różowych zachodów słońca i zapachu rozgrzanego asfaltu. Sama urodziłam się w tym momencie roku, gdy ludzkość uznaje, że uśmiechy to strata energii niezbędnej, by doczołgać się do końca zimna i ciemności. Otumanieni kilkumiesięczną dietą złożoną z kiszonej kapusty, wypłukani z witaminy D3 Polacy prą do marca niczym ocaleni z katastrofy bohaterowie filmów, czołgający się przez śnieg w nadziei, że śmigłowiec ratunkowy odnajdzie ich, zanim będą zmuszeni zjeść własną nogę.

Nie to, by moim narodzinom nie towarzyszyły też inne emocje. Gdy moja matka jechała na porodówkę, na olimpiadzie w Calgary reprezentacja hokejowa zsrr szykowała się do meczu z Czechosłowacją. Lekarz dyżurujący nie był fanem sportów zimowych, ale nie był też fanem zsrr, co kilka minut pozostawiał więc kwestię porodu mojej matce, a sam biegł sprawdzić, co dzieje się na lodowisku. Matka nie miała pretensji. Dzieci rodzą się co chwilę, a olimpiada zimowa odbywa się co cztery lata. Nie trzeba być geniuszem, by stwierdzić, co tu jest wydarzeniem.

Zgodnie z rodzinną legendą mecz odbijał się zresztą echem nie tylko na oddziale położniczym szpitala na Zaspie, ale w całych demoludach, których mieszkańcy pod koniec lat osiemdziesiątych w większości podzielali opinię położnika o zsrr. Sportowa rozgrywka nabrała więc epickiego wydźwięku: kraj dwie dekady wcześniej zgnojony w sposób tak niesubtelny, jak to tylko historia potrafi, dostaje szansę rewanżu. To, co Polacy odbili sobie papieżem, Czesi i Słowacy mogą odzyskać szybkim ślizgiem i celnymi strzałami. Gdy matka zaczynała przeć, herosi z kijami w dłoniach i plerezą wystającą spod kasku wyjeżdżali na lód nie po awans, ale by spuścić łomot chwiejącej się radzieckiej potędze.

Urodziłam się dokładnie trzy minuty po tym, jak Związek Radziecki wygrał z Czechosłowacją sześć do jednego. To był początek rozczarowań.

 

czego nie mówić psychiatrze

Późny kapitalizm jest źródłem wielu wspaniałych wynalazków: od kryptowalut po bieżnie odchudzające dla psów. Jednym z najciekawszych pozostaje koncepcja Zwiększania Świadomości: wiara, że istnieje korelacja między wywiadami w telewizji śniadaniowej, bieganiem maratonów, zapuszczaniem wąsów i kupowaniem przypinek a liczbą ludzi umierających na raka, cukrzycę czy depresję. Wiecie, co jest najśmieszniejsze? Pewnie taka korelacja istnieje.

Kościół Zwiększania Świadomości ma swoich apostołów. Wyposażeni w statystyki i malujące się na twarzach zatroskanie z oddaniem niosą światu złą nowinę. Jak każda religia, i ta rządzi się swoimi prawami. Publiczne opowiadanie o depresji regulują trzy zasady.

Po pierwsze: depresja może dotknąć każdego, ale lepiej, by był z klasy średniej. Depresja biednych budzi w nas niepokój, depresja bogatych jest zbyt irytująca. Nie mówiąc już o bezdomnych czy uchodźcach, którzy i bez tego powodują wystarczająco dużo zamieszania.

Po drugie: depresja to cierpienie, a cierpieniem się emanuje. Gdyby stawiać diagnozę na podstawie zdjęć zamieszczanych w sieci, osoby z depresją najłatwiej byłoby rozpoznać po niechęci do krzeseł i foteli. Jedyną wygodną pozycją wydaje się dla nich siad na podłodze z czołem opartym o ugięte kolana. Z bliżej nieznanego powodu nienawidzą skarpet.

Po trzecie: depresja to żaden wstyd, tylko choroba, jak zapalenie wyrostka albo złamana noga. To akurat niezła zasada. Mam tylko nadzieję, że nie działa w druga stronę i ludzie nie rozmawiają z chirurgami tak jak z psychiatrą. Albo przynajmniej ja nie będę z nimi tak rozmawiać i jeśli kiedyś karetka przywiezie mnie, skręcającą się z bólu, na sor, nie zacznę od przeproszenia lekarza, że zawracam mu głowę i zapewnienia, że właściwie to już czuję się lepiej. (Między kolejnymi spazmami dorzucam parę żarcików i oceniam, że ostry wyrostek to dziecinada, bo ludzie prawdziwie chorzy tracą kończyny. Po postawieniu diagnozy dwukrotnie upewniam się, czy lekarz wie, co mówi. Na końcu pytam, czy w czasie operacji będę się mogła napić piwka i czy nie spadnie mi libido).

Na szczęście psychiatrzy są naprawdę nieźli w akceptowaniu ludzkich dziwactw. I mówiąc „dziwactwa”, nie mam na myśli tego, że kiedyś na kacu obejrzeliście ciągiem dwa sezony Kuchennych rewolucji albo że prawie rzuciliście dziewczynę, bo stwierdziła, że nie lubi kolendry – mówię o rzeczach, o których cywilom się nie śniło. Więc naprawdę możecie powiedzieć psychiatrom wszystko. Chyba że akurat pytają, jakie narkotyki zdarza się wam zażywać, to może nie odpowiadajcie: kto to tam wie, co jest w tych kreskach. Nie mają takiej rubryki w formularzu.

 

zakłócenia

Kryzysy pojawiają się nagle, jak glitch na zużytej taśmie wideo. Jadę sobie tramwajem albo kupuję bułki, albo właśnie jestem na wakacjach, jest pięknie i słonecznie, w oddali migoce bardzo niepolskie morze i nagle rzeczywistość wybrzusza się jak cerata, pod którą dostał się bąbelek powietrza ze mną w środku. Wszystko wokół jest niby bliskie, ale lekko wykrzywione, jakbym patrzyła na świat przez odwróconą lornetkę. Zwinięty pod mostkiem lęk zaczyna rosnąć, podchodzi do gardła, rozlewa się po palcach. Próby jego opanowania są równie skuteczne co upychanie zgniecionej paczki po czipsach w przepełnionym śmietniku – nawet jeśli przez chwilę wydaje się, że się udało, najdalej za kilka minut i tak wyskoczy na podłogę.

Najgorsze nie jest nawet to, jak się czuję, a to, że z zewnątrz wyglądam zupełnie normalnie. Ludzie pytają mnie o godzinę, opowiadają o wakacjach albo dzieciach, przypominają o planach na weekend. Prowadzę te rozmowy tak, jak odgrywa się scenki na kursach językowych: pytanie – odpowiedź; teraz ty pytasz; słuchasz; śmiejesz się z żartu; czekasz kolejkę. Zdania schodzą z języka płynnie, moje i obce zarazem, jak głos nagrany na dyktafon – nikt poza mną nie słyszy, jak dziwnie brzmią, nikt nie wie, że najchętniej połknęłabym je z powrotem, przeżuła, napchała się nimi, żeby nie było już miejsca na nic innego. Ale wtedy nie dałoby się już uciec od tłumaczenia, co się ze mną dzieje, czy wszystko w porządku, co się stało, czy chcę usiąść, szklankę wody może – od całej tej szczerej, pełnej dobrych intencji, przytłaczającej troski, oferowanej mi w momencie, gdy marzę tylko o tym, by wtopić się w ścianę i zniknąć. Trudno tłumaczyć, co jest ze mną nie tak, gdy wszystko, co mówię, brzmi jak kiepsko wyuczona kwestia. Im gorzej się czuję, tym uporczywiej zmuszam się więc do zagadywania tego stanu, paplania jak najwięcej, by nikt nie zauważył wzbierającej we mnie paniki. Wyciąga to ze mnie wszystkie siły, ale pozwala uniknąć konfrontacji.

To jak z butami biedaka – co z tego, że opłacałoby się kupić droższe, na wiele sezonów, skoro stać cię tylko na te, które rozpadną się po kilku miesiącach?

 

po czym poznać, że już czas

Jeśli zastanawiacie się, czy nie powinniście iść do psychiatry, to prawdopodobnie powinniście. Wiem, że to brzmi jak coś wypisanego kursywą na plakacie ze Stevem Jobsem, ale nic nie poradzę, to najsensowniejsza odpowiedź. Poza tym nie po to człowiek płaci pół życia składki na nfz, żeby potem z tego nie korzystać.

Żartuję, psychiatra na nfz z terminem w tym samym roku jest równie powszechny jak gadające konie. Więc mam nadzieję, że macie pieniądze. Albo chociaż wasi rodzice mają.

W każdym razie jeśli jesteście typem rozważnych konsumentów i obawiacie się, że wywalicie trzy stówy, żeby usłyszeć, że wszystko z wami w porządku (spoiler alert: nie usłyszycie) albo przynajmniej jeszcze nie jest z wami tak źle (jasne), świat spieszy wam z pomocą. Internet jest pełen testów pozwalających sprawdzić, czy macie depresję. Problem w tym, że ewidentnie nie zostały one zaprojektowane dla ludzi z depresją.

Nawet w szczycie formy psychicznej sytuacje wyboru wywołują u mnie paraliż. Jako nastolatka nienawidziłam psychotestów, bo nie umiałam zdecydować, czy byłabym raczej wiśnią, czy maliną, i czy Nick Carter jest przystojniejszy od Justina Timberlake’a. Regularnie ogarnia mnie rozpacz, gdy myślę o wszystkich daniach, których nie zjadłam, bo zamówiłam coś innego. Idąc ulicą, potrafię niespodziewanie skręcić, zderzając się z mijającą mnie osobą, bo nagle stwierdzam, że druga strona chodnika bardziej mi odpowiada.

Możecie sobie wyobrazić, co dzieje się w gorszych momentach. Pytanie, czy w ostatnim czasie czułam smutek, zniechęcenie, niepokój i apatię „często”, czy „przeważnie”, sprawia, że mój pozbawiony serotoniny mózg zaczyna skręcać się z bólu.

 

szufladki

Nikt nie chce być szufladkowany. Gówno prawda. Nie chcemy być szufladkowani, jeśli niesie to nieprzyjemne konsekwencje: konieczność tłumaczenia się z prawdziwych i wyimaginowanych przewin całej swojej grupy społecznej, seksistowskie uwagi i protekcjonalne uśmieszki, odpowiadanie obcym ludziom w sklepie, że nie, nie pracujesz tu. Nie chcemy być wrzucani do szufladki z napisem „słodka idiotka”, „zboczeniec”, „laska z Żabki”, „sfrustrowana baba”, ale znajdźcie kogoś, kto domagałby się wypuszczenia go z szufladki z napisem „dobrze zapowiadający się młody człowiek” albo „najatrakcyjniejsza dziewczyna w biurze”.

Ostatecznym testem szuflady jest choroba. Możecie być wyluzowani niczym Kalifornijczyk surfujący wzdłuż płonącego pola marihuany, możecie być wolnymi duchami, odprawiać ceremonie kakao, tańczyć w pięciu rytmach i jeść w pięciu przemianach, ale chcę zobaczyć, jak idziecie do lekarza z ostrym bólem brzucha i stwierdzacie: proszę o jak najmniej precyzyjną diagnozę, nie znoszę etykietek, złożoność moich wnętrzności nie pasuje do sztywnych podziałów na jelita, woreczek żółciowy, płuca i jajniki. Owszem, poznałam w życiu kilka takich osób. Ale nie dam głowy, czy do tej pory nie wykończył ich rak leczony kaszą jaglaną i palo santo. Albo bardzo wkurwiony lekarz.

O ile w przypadku ostrego bólu brzucha istnieje procedura mająca ustalić, co jest jego przyczyną, o tyle w przypadku szwankującej głowy sprawy nieco się komplikują.

Diagnozy nie stawia się, opierając się na obrazie usg i morfologii, ale na podstawie obserwacji lekarza i twierdzeń pacjenta, którym można ufać mniej więcej w takim stopniu co nastolatkowi obiecującemu wyjeżdżającym na weekend rodzicom, że przyjdzie dwóch kolegów i będą się razem uczyć. Nie to, że ludzie celowo okłamują lekarzy – zdecydowana większość nie ma w tym żadnego interesu, a ci, którzy mają, z reguły kłamią bardzo źle. Po prostu opisanie własnych stanów psychicznych jest sprawą niezwykle trudną, zwłaszcza po fakcie, kiedy człowiek zaczyna powątpiewać, czy aby trochę nie histeryzuje. Jako pacjentka psychiatryczna wielokrotnie i bez ironii zastanawiałam się, czy ta cała depresja nie dzieje się tylko w mojej głowie.

Sprawę dodatkowo komplikuje fakt, że te same symptomy mogą wiązać się z różnymi diagnozami: niewyłapane należycie wcześnie adhd i autyzm fundują ci depresję; odpowiednio głęboka depresja może wywołać paranoję albo urojenia winy; ekstremalne huśtawki nastrojów mogą świadczyć o dwubiegunówce, ale też o borderline; większość zaburzeń osobowości zwiększa ryzyko depresji lub traumy, nie wspominając już o problemach z uzależnieniami, które można elegancko nazwać self-medicating, samoleczeniem; ale można również pijaństwem, ćpuństwem i generalnym życiowym nieogarem. Jakkolwiek tego nie nazwiesz, nie pomaga w rozumieniu własnych emocji i uczuć.

Diagnozę stawia się więc i modyfikuje, między innymi na podstawie tego, jak pacjent reaguje na leki. Powiem wam coś, o czym będziecie chcieli jak najszybciej zapomnieć: całkiem często – a przynajmniej dużo częściej, niżbyście chcieli – psychiatrzy nie wiedzą, jak dany lek działa. Pomimo lat badań naukowcom nie udało się przyszpilić dokładnego mechanizmu, który powoduje, że człowiekowi klika odpowiedni pstryczek w mózgu. Brzmi jak teoria spiskowa, ale wystarczy przeczytać ulotkę, to nie jest tajna informacja. Choć w praktyce jest ukryta najlepiej na świecie. Nikt normalny nie czyta ulotek leków – nawet jeśli leczy się psychiatrycznie.

Czekając pod drzwiami psychiatry, marzyłam o szufladce. Przytulnym schowku, w którym w końcu będę mogła poczuć się u siebie. Klubie, do którego przyjmowane są tylko takie osoby jak ja, w którym wszyscy się rozumieją i nikt niczemu się nie dziwi. Jeśli czujesz, że od zawsze coś było z tobą nie tak, diagnoza nie jest problemem, tylko potwierdzeniem, że nie jesteś wariatką. Po prostu chorujesz psychicznie. Tylko że później może się okazać, że może zaczęłaś z tą diagnozą nowe życie, ale, wybacz, dostaliśmy nowe fakty i musisz zacząć jeszcze raz, ups, nie działa, to może jeszcze, o, trochę lepiej, ale może spróbuj cofnąć się trochę do poprzedniego życia i spróbować ponownie. Aż w końcu odkrywasz, że diagnoza to nie znalezienie swojej przegródki, ale parkowanie tyłem na ruchliwej ulicy: dużo stresu, dużo niepotrzebnych ruchów, kilka nieparlamentarnych zwrotów, jednak nie masz wyjścia. I w końcu gdzieś się zmieścisz. Choć mało prawdopodobne, by było to miejsce zrobione na wymiar.

 

sygnały

“Albo wcześniej, gdyby coś się działo” – żegna mnie moja psychiatra, ustalając datę kolejnej wizyty. Jeśli to zdanie brzmi dla was uspokajająco, gratuluję: najprawdopodobniej nie macie depresji.

Jedną z pierwszych rzeczy, których nauczyłam się po diagnozie, jest skupianie się na własnych stanach psychicznych. Całkiem przydatna umiejętność. Problem w tym, że nie wystarczy ich poczuć, trzeba jeszcze umieć je rozpoznać i zinterpretować. A kiedy prosicie lekarzy o instrukcję obsługi, patrzą na was zdziwieni i odpowiadają, że to wy ją macie. Moja praca nad samoświadomością w osiemdziesięciu procentach przypadków jest mentalnym odpowiednikiem kupowania używanego samochodu: gapię się w swoje wnętrze, świecąc latarką po omacku i próbując znaleźć potencjalnie szwankujący element, zanim ktoś się zorientuje, że nie mam pojęcia, co robię.

Zwłaszcza z początku szło mi kiepsko – ludzie czujący się normalnie nie zastanawiają się nad tym, jak się czują, podobnie jak nie zastanawiają się, czy ich nerki odpowiednio szybko filtrują płyny, a ich włosy rosną szybciej czy wolniej niż zazwyczaj. Im intensywniej myślałam o tym, czy przypadkiem nie czuję się trochę dziwnie, tym dziwniej zaczynałam się czuć; im więcej energii zużywałam na monitorowanie zazwyczaj nieświadomego życia psychicznego, tym mniej jej zostawało na takie czynności, jak prowadzenie rozmowy, dobieranie ubrań tak, żeby względnie do siebie pasowały albo pamiętanie o przepalonej żarówce w łazience. Po kilku tygodniach pogłębionej introspekcji robiłam zapewne wrażenie dużo bardziej szalonej niż zwykle. I nadal nie miałam pewności. Kiedy moje leki zaczęły działać, zachowywałam się jak naćpany nastolatek, zadręczając znajomych pytaniem: „Widać po mnie?”. Czy wyglądam lepiej? Czy jestem mniej smutna? Czy ich zdaniem mój stan się poprawia? Jak miałabym sama to ocenić, skoro, po pierwsze: nie jestem obiektywna, po drugie: oficjalnie jestem chora psychicznie.

Z czasem moje wewnętrzne czujniki skalibrowały się, system alarmowy przestał wyć przy każdym gorszym dniu albo każdej stresującej sytuacji. Co nie znaczy, że nie rejestruję drgań.

Pierwszy poważny epizod depresyjny przechodziłam. Nie polecam tego rozwiązania. Nie tylko dlatego, że nie zawsze się udaje – również dlatego, że nikt ci nie powie: „To już, udało się”. Nawet gdy poczułam się lepiej, jeszcze przez wiele miesięcy byłam przekonana, że wystarczy zły krok i wrócę na start. Wychodzenie z depresji jest super, ale ma też słabą stronę: dopiero wtedy widzisz, w jak złym stanie byłeś i zaczynasz się bać. Wcześniej nie miałam na to czasu ani siły. Większość zasobów pożerały mi tak pasjonujące wyzwania jak wstawanie z łóżka, szukanie w markecie tej jednej rzeczy, którą masz ochotę zjeść mimo braku apetytu, albo malowanie rzęs połączone z modlitwą, by udało mi się nie rozpłakać, bo naprawdę muszę już wyjść do pracy.

Miałam szczęście – w mojej branży poziom neurozy na metr kwadratowy jest wysoki, a ja nie dość, że mam luksus etatu, to jeszcze trafiłam na przełożonych, którzy nie zamierzali mnie zwalniać. Nawet kiedy powiedziałam szefowi, że nie jestem w stanie pracować, ale wolałabym nie brać zwolnienia, bo boję się, że przestanę wychodzić z domu. Ani wtedy, kiedy zaczęłam robić błędy gramatyczne w tekstach. Ani nawet wtedy, kiedy zapytana, czy mogę coś zrobić, odpowiedziałam „nie” i wybuchnęłam płaczem. Złośliwość mojej depresji polega na tym, że nie jestem w stanie rozmawiać z ludźmi, a jednocześnie tylko towarzystwo ludzi jest w stanie utrzymać mnie we względnym pionie. W praktyce sprowadzało się to do przychodzenia do pracy w kapturze, a następnie manewrowania po korytarzach w taki sposób, by przypadkiem nie wpaść na nikogo znajomego, a tym bardziej nie skończyć z nim w jednej windzie. Z czasem doszłam do takiej wprawy, że gdy tylko zwietrzyłam nadchodzący small talk, znikałam za biurowymi dracenami niczym Rambo w dżungli.

I wciąż, mimo wszystko, nie miałam poczucia, że z moją perspektywą jest coś nie tak. Przeciwnie, z mojego punktu widzenia była zdrową i racjonalną reakcją na to, że życie jest ciągłą udręką, potęgowaną przez bezsensowną pracę, którą będę musiała wykonywać do śmierci, najpewniej samotnej i zdecydowanie zbyt późnej.

Najgorsze były poranki. Wieczorem bywa beznadziejnie, ale przynajmniej możesz już wejść do wanny i przez dwie godziny oglądać seriale, a potem zamknąć oczy i zniknąć. Budzenie się to zgroza, bo przed tobą jest cały dzień; basen wypełniony szarawym mlecznym kożuchem, w którym się szamocesz, usiłując utrzymać się na powierzchni. Nie potrafisz powiedzieć po co właściwie: chyba tylko po to, by nie robić nikomu kłopotów. Wystarczy, że nie masz swoim bliskim nic do zaoferowania, obciążanie ich opieką nad tobą naprawdę byłoby przesadą. Przebrniesz przez ten dzień, musisz tylko wstać z łóżka.

 

leki i lęki

Podobno bywa spektakularnie. Pstryk i nagle znów można pracować. Śmiać się. Można mówić do ludzi, a czasem nawet ich dotykać. Cudowne uzdrowienie, jakby mózg był motorem odpalanym z kopa. Najpierw, rzecz jasna, trzeba znieść etap przejściowy: nagłe mdłości, nieodparta ochota na drzemki w dzień, bezsenność w nocy. Dławiący lęk i rozbiegane nogi. Brak apetytu. Pierwsze dwa tygodnie czujesz się jak ciężarna na kacu.

Na większość ludzi hasło „psychotropy” najpewniej działa mniej więcej tak jak „awaria elektrowni atomowej”, „nieznany wirus z Chin” albo „nie ma powodów do paniki”. W popkulturze leki nie mają dobrego wizerunku: w filmach i serialach roi się od półprzytomnych pań domu, popijających prozac winem; odurzonych pacjentów w kaftanach; pozbawionych osobowości zombie zasuwających w korporacjach. Zresztą i bez tego lęk przed lekami jest zrozumiały – nic dobitniej nie uświadamia człowiekowi, że jest tylko kawałkiem mięsa wypełnionego substancjami chemicznymi, niż chwila, gdy po miesiącach rozpaczy nagle ktoś przestawia ci w głowie pstryczek.

Zdarza się też tak, że leki wchodzą stopniowo. Nie ma momentu olśnienia – ot, gdzieś w twoim mózgu cząsteczki sukcesywnie przyczepiają się do synaps, w organizmie rośnie poziom serotoniny, pewnego dnia czujesz się jakoś dziwnie, a potem orientujesz się, że po prostu zdążyłeś zapomnieć, jak to jest czuć się normalnie.

Nie wiem, kiedy zaczęły działać moje leki, ale wiem, kiedy dotarło do mnie, że działają. Był koniec wyjątkowo zimnego marca, na drzewach nie było jeszcze śladu liści, za to śnieg zdążył już stopnieć, odsłaniając rzeczy, o których nie chcecie czytać, a których tym bardziej nie chcielibyście oglądać. Mokotów był szary, Warszawa była szara, Polska była szara, jedynymi kolorowymi akcentami były plastikowe kwiaty pod tablicami upamiętniającymi masowe egzekucje, reklama środka przeciwgrzybicznego i co świeższe śmieci. Od trzech tygodni cały kraj znajdował się na skraju załamania.

W grudniu można sobie powtarzać, że byle do przesilenia; w styczniu, że zaraz ostatni miesiąc zimy; w lutym odliczać do początku marca; w marcu do pierwszego dnia wiosny, ale jak po pierwszym dniu wiosny nadal jest szaro, to nawet w najspokojniejszym Polaku budzi się Michael Douglas z Upadku. I można się tylko cieszyć, że nie Bruno Ganz z tego drugiego Upadku.

Jest więc wyjątkowo paskudny koniec marca, idę do domu, w twarz zacina mi śnieg z deszczem i nagle w głowie pojawia mi się myśl: „No, nieprzyjemnie”. Nieprzyjemnie. Tak właśnie pomyślałam. Ani pół myśli o umieraniu, zero złości, zero rozpaczy, zero poczucia, że skoro przyroda traktuje mnie w taki sposób, to kończę z segregacją śmieci i niech sobie radzi sama. „Nieprzyjemnie”. A potem jeszcze: „zimno i mokro”. Nie wiedziałam, co mnie czeka. Ale pierwszy raz od długiego czasu się tego nie bałam.

 

jak powiedzieć światu, że bierzecie leki

Najlepszą strategią życiową jest nie mieć reputacji, którą można by zrujnować. Mówcie światu przy każdej okazji i bez okazji. Traktujcie leczenie psychiatryczne jak przejście na weganizm albo przynależność do Mensy – nie po to się to robi, żeby się tym nie chwalić.

To, oczywiście, nie tyczy się rodziców.

 

jak powiedzieć rodzicom, że bierzecie leki

Najpierw zastanówcie się, czy będziecie w stanie ogarniać jednocześnie siebie na lekach i zmartwionych rodziców na telefonie. Jak nadal myślicie, że tak, to dajcie sobie przynajmniej te dwa tygodnie, żeby się wam ustabilizowało. Ja osobiście dałabym sobie dwa lata, ale wasza sprawa.

Gotowi? To dalej prosto, skupcie się. Nadal nie mówicie rodzicom. Mówicie siostrze, zaznaczając, żeby nikomu o tym nie mówiła, ona po jakimś czasie nie wytrzymuje i mówi bratu z takim samym zastrzeżeniem; brat w chwili słabości sypie was rodzicom, podkreślając, że to tajne. Kiedy uznacie, że minęło dość czasu, żeby informacja zrobiła pełen cykl, podczas świątecznego śniadania rzucacie coś w stylu: „Słuchajcie, chciałam wam powiedzieć, że biorę leki”. A potem spokojnie bierzecie kęs sałatki i patrzycie, jak wasi rodzice usiłują udawać zaskoczenie, co idzie im tak źle, że zgodzą się na wszystko, by zmienić temat.

Korzystając z okazji, pożyczacie trzy stówki.